Chùa Thái Lạc (Pháp Vân tự)

Chùa có tên chữ là Pháp Vân tự — ngoài thờ Phật còn thờ thần Pháp Vân; tên nôm là chùa Bà Cả vì đứng đầu trong hệ thống chùa Tứ Pháp của xứ Đông. Tên thường gọi “Thái Lạc” được đặt theo địa danh thôn Thái Lạc xưa.

Di tích tọa lạc tại trung tâm thôn Quang Trung (trước năm 1945 là thôn Thái Lạc), xã Lạc Hồng, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên — vùng đất cổ giàu truyền thống lịch sử và văn hóa.

Qua phong cách chạm khắc, kiểu thức bộ vì nóc và bình đồ tòa Thượng điện, các nhà nghiên cứu xác định chùa mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Trần (thế kỷ 14), tương đồng với chùa Dâu (Bắc Ninh) và chùa Bối Khê (Hà Nội).

Bộ vì nóc dựng theo kiểu “giá chiêng” với vì kèo bốn cột, liên kết bằng hệ thống xà, cột trốn, kẻ, bẩy và đấu kê qua các mộng cùng sức nặng tự thân của cấu kiện gỗ. Đây được xem là một trong ba công trình kiến trúc gỗ cổ nhất Việt Nam còn lại đến nay.

Giá trị đặc biệt của di tích nằm ở hệ thống ván chạm khắc gỗ thời Trần còn được bảo lưu gần như nguyên vẹn trên các bộ vì tòa Thượng điện.

Các bức cốn, ván nong khắc họa sinh động nhạc công tấu nhạc, tiên nữ dâng hoa, vũ nữ cùng nhiều hình tượng Phật giáo với kỹ thuật điêu luyện — nguồn tư liệu quý hiếm bậc nhất cho việc nghiên cứu mỹ thuật và điêu khắc cổ Việt Nam.

Chùa thờ Phật và thần Pháp Vân — vị thần Mây, một trong bốn vị Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) gắn với sự tích Man Nương, có nguồn gốc từ vùng Dâu (Bắc Ninh).

Đây là kết tinh của sự dung hội giữa Phật giáo với tín ngưỡng thờ các lực lượng tự nhiên — mây, mưa, sấm, chớp — của người Việt cổ. Trong nhóm bốn chùa Tứ Pháp của xã Lạc Hồng, chùa Thái Lạc thờ bà Pháp Vân và giữ vị trí trung tâm.

Từ khi khởi dựng, chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo được ghi trên các bia ký thế kỷ 17 còn lưu tại vườn chùa, cùng nhiều đợt tu bổ thời Nguyễn và hiện đại.

Với những giá trị tiêu biểu, năm 1964 Bộ Văn hóa đã xếp hạng chùa Thái Lạc là Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.